himen
Tanınmış Üye
1949 SONRASI DİRENİŞLER
Doğu Türkistan halkı 1949’dan sonra Çin işgaline karşı çeşitli pasif ve aktif direniş yollarını günümüze dek uzanan bir süreç içerisinde kullanmıştır. Komünist rejimin sınıfsız ayrımcılığın olmadığı bir toplum yaratma adına halkın milliyet din ve kültürüne yönelik uyguladığı insanlık dışı baskı ve şiddet karşısında halk yaşayışındaninanışlarından ve kimliğinden ödün vermemiş bütün varlıklarını ve birçok haklarını hatta hayatlarını bu uğurda yitirmiştir.
Doğu Türkistan halkı ana diline alfabesine geleneklerine göreneklerine halen bağlıdır ve bunları yaşatmak için büyük bir mücadele vermektedir; çünkü yeni nesillerin bunları öğrenebileceği hiçbir resmi kurum olmadığı gibiaile içinde milli ve dini unsurların aktarımı da devletin sıkı kontrolü altındadır. Özellikle resmi eğitim kurumlarına son yıllarda geniş çapta getirilen yasak ve sansürler nedeniyle kültürleri yok olma tehlikesiyle karşı karşıya geldiğinden Uygur halkı her türlü karşı mücadeleyi sürdürmektedir.
1940’lı yıllardan sonra Çin istilasına karşı direnen ve bir dönem Altay valiliği yapmış olan Osman Batur Türkistan Maliye Bakanlığı yapmış olan Canım Han Vasıl Kadı Oraz Bey Doğu Türkistan Genel Valisi Mesut Sabri Davut Kadı gibi şahsiyetler bütün imkansızlıklara rağmen Çin karşısında direnme gücü göstermişlerdir. Çin’in türlü tehditleri karşısında Doğu Türkistan her nesil yeni kahramanlar çıkarmıştır. İli’de Abdulgafur Sabri Gani Bahadır ve Fatih Müslümoğlu Hoten’de ise Nuri Bey ve Rozi Muhammed Bey önde gelen isimlerdendir. Birçoğu daha sonra yakalanmış idam edilmiş ya da kaçmak zorunda kalmışsa da sergiledikleri mücadele örnekleriyle tarihte önemli isimler olarak yerlerini almışlardır.
1949 ile 1951 yılları arasında cereyan eden ayaklanmalar herhangi bir uluslararası destek bulamadığından hüsranla sonuçlanmıştır. Yakalanan ayaklanma liderleri günlerce sokaklarda dolaştırılmış halkın önünde infaz edilmiş ve ibret olması için cesetleri günlerce açıkta bırakılmıştır. Bu liderlerin infazlarından en çok ses getireni Osman Batur’un infazıdır. Çin yönetimi tarafından vatan haini ilan edilen Batur’un yakalanışı günlerce Urumçi Radyosu’ndan duyurulmuş kendisi günlerce sokaklarda dolaştırılmış ve infaz emri bizzat Burhan Şehidi tarafından radyoda naklen verilmiştir.
Çin yönetimi yakaladığı liderlere işlemedikleri suçları isnat etmekten de çekinmemiştir. Mehmet Emin Buğra ve İsa Yusuf Alptekin gibi “hain” ilan edilen kişilerin de Doğu Türkistan sınırları içine sokulmaması yönünde kesin emirler vermiştir.
Özellikle 1953 sonrasında Doğu Türkistan’da pek çok direniş sergilendiği bilinmektedir. Ancak düzenlenen ayaklanmaların hepsi Çin ordusu tarafından oldukça kanlı bir şekilde bastırılmıştır. Komünist Çin Ordularının Komutanı olarak Doğu Türkistan’ı işgal eden ve “Doğu Türkistan celladı” olarak bilinen General Vang Cin “devrim aleyhtarı unsurları yok etmek” sloganıyla 250 binden fazla dindar zat ve aydını tutuklayarak çeşitli işkencelerle öldürtmüştür.
1954 ve 1955 yıllarında Hoten şehrinde büyük çapta ayaklanmalar meydana gelmiştir. 26 Temmuz 1955 tarihinde Milli Halk Meclisi’nde yaptığı bir konuşmada Doğu Türkistan Valisi Seyfeddin Azizi “karşı koyma hareketlerinin ve isyanların bastırılması zaruretine inandığını” söylemiş ve “1954 yılında Kaşgar’dan 400 km uzakta bulunan Hoten şehrinde ihtilal teşebbüsünde bulunulduğunu” belirtmiştir.
1956 yılında devam eden bu hareketler 1957 yılında bütün Doğu Türkistan’a yayılmış durumdaydı. Din adamları başta olmak üzere Müslüman aydınlar Çinli yöneticilerin yalanlarını ve aldatmacalarını geniş halk kitlelerine ifşa etmişlerdir. Bunun üzerine Doğu Türkistan’ın diktatörü General Vang En Mav 150 binden fazla din adamını ve çeşitli aydınları “yerli milliyetçi” ve “sağcı” suçlamaları ile tutuklatmış bunların hepsini işkencelerle öldürtmüştür. Nitekim 1957 yılının Eylül ayında Seyfeddin Azizi yine bir konuşmasında şöyle demiştir: “Sosyalizme geçmiş olduğumuz şu sıralarda milli ekalliyetler bilhassa münevverler arasında mahalli milliyetçilik hareketleri kuvvetlenmektedir. Geçen senelerden beri Çinlilere karşı koyma hareketi ve Çinlilere yabancı gözüyle bakma gibi davranışlar yerli milletlerin ve münevverlerin arasında çok yayıldı. Bazı aşırı milliyetçiler Çinlileri Sincan’dan kovup çıkarmaya uğraşıyorlar. Onlara göre Çinliler Sincan’a felaket getirmişlerdir. Bazı bozguncular Çinlilere bir ”kolonist devlet” gözüyle bakmaktadırlar.”
Direniş hareketleri 1958 yılında da yayılarak devam etmiştir. Bu direnişlerin öncülerinin çoğunluğunu aydın insanların yazarların ve din adamlarının oluşturmasının esas sebeplerinden birisi bazı yüksekokullarda ve konferanslarda Uygur lehçesi yerine Çince kullanılmaya başlanmasıdır. Fakat bu direnişlerin bedelidirenenler için her zamanki gibi çok ağır olmuş; insanlar zindanlara konmuş işkencelerle öldürülmüşTürk öğrenciler ve dekanlar okullardan atılmışlardır.
1960’lı yılların başlarında gerçekleşen ayaklanmalarsa öncekilerden biraz farklı olarak Rusya’nın kışkırtmasıyla ve teşvikiyle gerçekleşmiş ayaklanmalardır. Şöyle ki bu tarihlerde Çin hükümeti Doğu Türkistan’da olup biten bütün huzursuzluklardan Rusya’yı sorumlu tutmaktaydı. Bu nedenle Doğu Türkistan’daki Rus elçiliklerini kapatma yoluna gitmişlerdir. Ruslar da bunun karşılığında Doğu Türkistan’daki teknisyenlerini geri çekmeye başlamıştır. Ne var ki Rusya bölge ile olan ilişkisini tamamen kesmek istememekteydi. Doğu Türkistan halkının durumunuyaşadığı baskıları da çok iyi bildiği için insanları Batı Türkistan’a iltica etmeye veya ayaklanmaya teşvik etmekteydi. Neticede 1962 yılında dokuz siyasi yeraltı teşkilatı siyasi harekatı başlatmıştır. İli ve Göçek bölgelerinde gösteriler düzenlenmişse de Çin askerleri göstericilerin üzerine ateş açarak bu gösterileri kanlı bir şekilde bastırmıştır. Ancak buna karşılık Çin bir takım tavizler vermek durumunda kalmıştır. Söz gelimi işçi ve köylülere verilen yiyecek miktarını artırmıştır. Fakat bir milyondan fazla Müslüman Türk de Kazakistan’a ilticaya mecbur bırakılmıştır.
1965-1966 yıllarında yapılan ayaklanmalar sırasında Çin ordusu tarafından binlerce Türk öldürülmüş Endonezya Ibrasi gazetesine göre sadece 1966 yılı Aralık ayı içerisinde Doğu Türkistan’da 75 bin Müslüman şehit edilmiştir. Bu katliam Ramazan ayının hemen öncesinde gerçekleştirilmiştir. 1966 yılının kurban bayramında da halk bayram namazı kılmak için Kaşgar’ın en büyük camisinin önünde toplanmış ancak komünist makamlar camiyi açmama konusunda ısrar etmiş ve halkı dağıtmaya çalışmışlar; fakat kapının kilidini kırmaya çalışan halk ile askerler arasında çatışmalar başlamıştır. Ve bu ayaklanma bir anda bütün Doğu Türkistan’a yayılmıştır.
1967-68 yılları arasındaysa Müslüman Türk halkı tarafından kurulan 300’den fazla silahlı teşkilatın mensupları tutuklanarak kurşuna dizilmiştir.
1969 yılında Ahunoğlu (Ahunov) Mecit liderliğindeki bir silahlı teşkilatın ayaklanma hazırlığında olduğunun haber alınması üzerine teşkilat kanlı bir şekilde ortadan kaldırılmıştır.
1970 yılında Eyalet Hükümet Başkan Yardımcısı Eminoğlu’nun (Eminov) da içinde bulunduğu “gizli bir siyasi partinin” 23 binden fazla üyesi ayaklanma arifesinde bastırılmıştır. Merkezi Çin
Doğu Türkistan halkı 1949’dan sonra Çin işgaline karşı çeşitli pasif ve aktif direniş yollarını günümüze dek uzanan bir süreç içerisinde kullanmıştır. Komünist rejimin sınıfsız ayrımcılığın olmadığı bir toplum yaratma adına halkın milliyet din ve kültürüne yönelik uyguladığı insanlık dışı baskı ve şiddet karşısında halk yaşayışındaninanışlarından ve kimliğinden ödün vermemiş bütün varlıklarını ve birçok haklarını hatta hayatlarını bu uğurda yitirmiştir.
Doğu Türkistan halkı ana diline alfabesine geleneklerine göreneklerine halen bağlıdır ve bunları yaşatmak için büyük bir mücadele vermektedir; çünkü yeni nesillerin bunları öğrenebileceği hiçbir resmi kurum olmadığı gibiaile içinde milli ve dini unsurların aktarımı da devletin sıkı kontrolü altındadır. Özellikle resmi eğitim kurumlarına son yıllarda geniş çapta getirilen yasak ve sansürler nedeniyle kültürleri yok olma tehlikesiyle karşı karşıya geldiğinden Uygur halkı her türlü karşı mücadeleyi sürdürmektedir.
1940’lı yıllardan sonra Çin istilasına karşı direnen ve bir dönem Altay valiliği yapmış olan Osman Batur Türkistan Maliye Bakanlığı yapmış olan Canım Han Vasıl Kadı Oraz Bey Doğu Türkistan Genel Valisi Mesut Sabri Davut Kadı gibi şahsiyetler bütün imkansızlıklara rağmen Çin karşısında direnme gücü göstermişlerdir. Çin’in türlü tehditleri karşısında Doğu Türkistan her nesil yeni kahramanlar çıkarmıştır. İli’de Abdulgafur Sabri Gani Bahadır ve Fatih Müslümoğlu Hoten’de ise Nuri Bey ve Rozi Muhammed Bey önde gelen isimlerdendir. Birçoğu daha sonra yakalanmış idam edilmiş ya da kaçmak zorunda kalmışsa da sergiledikleri mücadele örnekleriyle tarihte önemli isimler olarak yerlerini almışlardır.
1949 ile 1951 yılları arasında cereyan eden ayaklanmalar herhangi bir uluslararası destek bulamadığından hüsranla sonuçlanmıştır. Yakalanan ayaklanma liderleri günlerce sokaklarda dolaştırılmış halkın önünde infaz edilmiş ve ibret olması için cesetleri günlerce açıkta bırakılmıştır. Bu liderlerin infazlarından en çok ses getireni Osman Batur’un infazıdır. Çin yönetimi tarafından vatan haini ilan edilen Batur’un yakalanışı günlerce Urumçi Radyosu’ndan duyurulmuş kendisi günlerce sokaklarda dolaştırılmış ve infaz emri bizzat Burhan Şehidi tarafından radyoda naklen verilmiştir.
Çin yönetimi yakaladığı liderlere işlemedikleri suçları isnat etmekten de çekinmemiştir. Mehmet Emin Buğra ve İsa Yusuf Alptekin gibi “hain” ilan edilen kişilerin de Doğu Türkistan sınırları içine sokulmaması yönünde kesin emirler vermiştir.
Özellikle 1953 sonrasında Doğu Türkistan’da pek çok direniş sergilendiği bilinmektedir. Ancak düzenlenen ayaklanmaların hepsi Çin ordusu tarafından oldukça kanlı bir şekilde bastırılmıştır. Komünist Çin Ordularının Komutanı olarak Doğu Türkistan’ı işgal eden ve “Doğu Türkistan celladı” olarak bilinen General Vang Cin “devrim aleyhtarı unsurları yok etmek” sloganıyla 250 binden fazla dindar zat ve aydını tutuklayarak çeşitli işkencelerle öldürtmüştür.
1954 ve 1955 yıllarında Hoten şehrinde büyük çapta ayaklanmalar meydana gelmiştir. 26 Temmuz 1955 tarihinde Milli Halk Meclisi’nde yaptığı bir konuşmada Doğu Türkistan Valisi Seyfeddin Azizi “karşı koyma hareketlerinin ve isyanların bastırılması zaruretine inandığını” söylemiş ve “1954 yılında Kaşgar’dan 400 km uzakta bulunan Hoten şehrinde ihtilal teşebbüsünde bulunulduğunu” belirtmiştir.
1956 yılında devam eden bu hareketler 1957 yılında bütün Doğu Türkistan’a yayılmış durumdaydı. Din adamları başta olmak üzere Müslüman aydınlar Çinli yöneticilerin yalanlarını ve aldatmacalarını geniş halk kitlelerine ifşa etmişlerdir. Bunun üzerine Doğu Türkistan’ın diktatörü General Vang En Mav 150 binden fazla din adamını ve çeşitli aydınları “yerli milliyetçi” ve “sağcı” suçlamaları ile tutuklatmış bunların hepsini işkencelerle öldürtmüştür. Nitekim 1957 yılının Eylül ayında Seyfeddin Azizi yine bir konuşmasında şöyle demiştir: “Sosyalizme geçmiş olduğumuz şu sıralarda milli ekalliyetler bilhassa münevverler arasında mahalli milliyetçilik hareketleri kuvvetlenmektedir. Geçen senelerden beri Çinlilere karşı koyma hareketi ve Çinlilere yabancı gözüyle bakma gibi davranışlar yerli milletlerin ve münevverlerin arasında çok yayıldı. Bazı aşırı milliyetçiler Çinlileri Sincan’dan kovup çıkarmaya uğraşıyorlar. Onlara göre Çinliler Sincan’a felaket getirmişlerdir. Bazı bozguncular Çinlilere bir ”kolonist devlet” gözüyle bakmaktadırlar.”
Direniş hareketleri 1958 yılında da yayılarak devam etmiştir. Bu direnişlerin öncülerinin çoğunluğunu aydın insanların yazarların ve din adamlarının oluşturmasının esas sebeplerinden birisi bazı yüksekokullarda ve konferanslarda Uygur lehçesi yerine Çince kullanılmaya başlanmasıdır. Fakat bu direnişlerin bedelidirenenler için her zamanki gibi çok ağır olmuş; insanlar zindanlara konmuş işkencelerle öldürülmüşTürk öğrenciler ve dekanlar okullardan atılmışlardır.
1960’lı yılların başlarında gerçekleşen ayaklanmalarsa öncekilerden biraz farklı olarak Rusya’nın kışkırtmasıyla ve teşvikiyle gerçekleşmiş ayaklanmalardır. Şöyle ki bu tarihlerde Çin hükümeti Doğu Türkistan’da olup biten bütün huzursuzluklardan Rusya’yı sorumlu tutmaktaydı. Bu nedenle Doğu Türkistan’daki Rus elçiliklerini kapatma yoluna gitmişlerdir. Ruslar da bunun karşılığında Doğu Türkistan’daki teknisyenlerini geri çekmeye başlamıştır. Ne var ki Rusya bölge ile olan ilişkisini tamamen kesmek istememekteydi. Doğu Türkistan halkının durumunuyaşadığı baskıları da çok iyi bildiği için insanları Batı Türkistan’a iltica etmeye veya ayaklanmaya teşvik etmekteydi. Neticede 1962 yılında dokuz siyasi yeraltı teşkilatı siyasi harekatı başlatmıştır. İli ve Göçek bölgelerinde gösteriler düzenlenmişse de Çin askerleri göstericilerin üzerine ateş açarak bu gösterileri kanlı bir şekilde bastırmıştır. Ancak buna karşılık Çin bir takım tavizler vermek durumunda kalmıştır. Söz gelimi işçi ve köylülere verilen yiyecek miktarını artırmıştır. Fakat bir milyondan fazla Müslüman Türk de Kazakistan’a ilticaya mecbur bırakılmıştır.
1965-1966 yıllarında yapılan ayaklanmalar sırasında Çin ordusu tarafından binlerce Türk öldürülmüş Endonezya Ibrasi gazetesine göre sadece 1966 yılı Aralık ayı içerisinde Doğu Türkistan’da 75 bin Müslüman şehit edilmiştir. Bu katliam Ramazan ayının hemen öncesinde gerçekleştirilmiştir. 1966 yılının kurban bayramında da halk bayram namazı kılmak için Kaşgar’ın en büyük camisinin önünde toplanmış ancak komünist makamlar camiyi açmama konusunda ısrar etmiş ve halkı dağıtmaya çalışmışlar; fakat kapının kilidini kırmaya çalışan halk ile askerler arasında çatışmalar başlamıştır. Ve bu ayaklanma bir anda bütün Doğu Türkistan’a yayılmıştır.
1967-68 yılları arasındaysa Müslüman Türk halkı tarafından kurulan 300’den fazla silahlı teşkilatın mensupları tutuklanarak kurşuna dizilmiştir.
1969 yılında Ahunoğlu (Ahunov) Mecit liderliğindeki bir silahlı teşkilatın ayaklanma hazırlığında olduğunun haber alınması üzerine teşkilat kanlı bir şekilde ortadan kaldırılmıştır.
1970 yılında Eyalet Hükümet Başkan Yardımcısı Eminoğlu’nun (Eminov) da içinde bulunduğu “gizli bir siyasi partinin” 23 binden fazla üyesi ayaklanma arifesinde bastırılmıştır. Merkezi Çin