Mısırlıların Sanat ve Sosyal Hayatlarında Bitkilerin Yeri
Nil’in durgun sularında yetişen ve Lotus olarak isimlendirilen nilüfer çiçeği, mezarları süsleyen bitkilerin başında gelir. Ziyafet sofralarını ve kadın saçlarını süsler, misafirlere ikram edilir ve vazolara zarif bir tarzda yerleştirilirdi. Tıpkı palmiye ve papirus bitkilerinin mimarlık sanatında sütun başlıklarında form olarak kullanıldığı gibi Lotus da net ve sade olan çizgisiyle, sütun başlıklarında çok kullanılan bir form oluşturur.
- Mumyaların giyim eşyalarından, takılarından, mezar süslerinden bitkiler arasında daha çok Centaurea cyanus (peygamber çiçeği), Carthamus tinctorius (yabani safran), Malva alcea (gül hatmi ebegümeci), Papaver rhoeas (gelincik), Acacia (akasya), Tamarix (ılgın) ın kullanılmış olduğunu öğreniyoruz. Lawsonia inermis özellikle kozmetik yapmak için kullanılan bitkilerdendir.
- Özellikle parfüm reçetelerinden Acorus calamus (baharat), Jasminum officinale (beyaz yasemin) ve İpomea (gece sefası) nın çok kullanıldığı öğrenilmektedir. Güllerden bilhassa Rosa saneta en fazla yetiştirilen çeşit olmuştur.
- Eski Mısır’da binlerce sene, çiçekler günlük hayatın o kadar önemli varlıkları olarak benimsenmişlerdir ki, bahçelerde yetiştiricilik işleri için bahçıvanlar, kadınlar ve çocuklar çalıştırılmıştır. Bakım ve sulamanın yanı sıra, dini törenlerde, bayramlarda giyilen elbiselerle başlıkları süslemek, onlara biçim vermek, bahçe sanatkarlarının görevleri arasında bulunmuştur. Bu nedenle, ünlü bahçıvanların ölümlerinden sonra adlarına heykel dikmek veya muhteşem mezarlar yaptırmak çok benimsenmiş olan bir adetti. Nitekim Teb’ deki en güzel mezar içlerinden birisi, kral bahçıvanı Senufer’ e ait olanıdır. Bütün tavan bir asma çardağını ifade edecek şekilde, duvarlara sarılan çiçek, yaprak ve dalların resimleriyle süslenmiştir.
- Sonuç olarak Mısır bahçe sanatı, iklim şartları, jeolojik yapı ile birlikte dini ve batıl inançların derin bir kültür ile karışacak şekillenmesinden meydana gelmiş bir mekan tertip sanatı olmuştur. Bütün dış etkilere rağmen, binlerce sene kendine has karakterini korumuş ve birçok Akdeniz uygarlığının sanat faaliyetlerini etkilemiştir.
Şekil I : Amenofis’in yüksek rütbeli bir devlet memuruna ait , Teb’ deki malikanesinin planı, kare şeklindeki bahçenin etrafı yüksek duvarlarla çevrilidir. Bahçeye 1500m uzunluktaki kanaldan kayıkla ulaşılmaktadır. Abidevi geçitten serin bahçe mekanına girilir, bahçenin ortasındaki dikdörtgen parsel, bağ alanıdır. Dört havuz simetrik bir düzende yer almıştır. Hurma ve firavun inciri ağaçları, formal bir biçimde, ritmik şekilde dizilmişlerdir.
- Şekil 2 : bahçede bir cenaze töreni (M.Ö. 1450). Evden havuza uzun bir merdivenle inilmektedir. Ölünün tabutu havuzda kayıkla gezdirilmekte ve köleler kıyıda, papirus biçiminde buhurdanlıklarla beklemektedirler. Törende sunulacak şarap için, asma yaprakları ile sarılmış testiler merdivenin iki yanına dizilmiştir. Bahçede Firavun inciri, hurma ve palmiye ağaçları ritmik bir biçimde sıralanmıştır.
Şekil 3: Cenaze törenlerinin önemli bir kısmının bahçede geçtiğini gösteren diğer önemli bir örnek. Bahçeyi kuşatan büyük ağaçlar firavun inciridir.
Şekil 4: Kral Neferhotep, Karnak mabedinde kendisine sunulan buketi karısına vermektedir. T şeklindeki havuzun, Nil’ den gemi ile mabede gelenlerin inmesine yarayan bir iskelesi vardır. Kanalın iki yanında papirus ve asma yetiştirilmiştir. Ulu ağaçlar sıra halinde, kanal ve duvar boyunca yer almışlardır.
Şekil 5: mısırlılar bazı bitkilere dinsel bir saygı beslerlerdi. Firavun inciri bu yönden en başta gelen ağaçtı. Mahsul yılını idrak eden çiftçi, tanrıya şükran duygularını böyle bir ulu ağacın altında elde ettiği nimetleri adayarak belirtirdi.
- Şekil 6: mısırda mezar çevrelerinde ağaçlıklar tesis etme fikri de, bitkilere olan dinsel duygu ve inanışların bir sonucu idi.
Şekil 7: Teb’ de Apoui bahçesine ait bir duvar resmi, ev ve bahçe pavyonuna basamaklarla çıkılmakta ve girişi papirus şeklindeki sütunları olan bir portico süslemektedir. Sütun başlıkları papirus goncası şeklindedir. Girişin iki yanında kanal yer almaktadır. Bahçedeki büyük ağaçlar nar, küçükleri ise bir çeşit söğüttür. Kanalda nilüfer ve bahçede çeşitli çiçeklere yer verilmiştir. Köleler bahçeyi sulamak için kanaldan su almaktadırlar.
- Şekil 8: Tel el Amarna’ da bir kraliyet veya yüksek rutbeli din adamına ait olduğu tahmin edilen villa ve bahçeleri. Yüksek duvarlarla çevrelenmiş olan bahçeye, anıtsal bir geçitten girilmektedir. Bahçede en tipik özellik, avlu kompleksleridir. Arka bahçedeki, etrafı toprak şevli dikdörtgen havuz, çok büyük bir ölçüde tesis edilmiştir.
Şekil 9: mısırdaki bitki formlarının mimarideki kullanışları
Eski İran Mimarisinin Genel Özellikleri:
- İlk çağ İran mimarisinde Sasani devri (M.S. 225-642), tamamen yabancı izleri taşıyan Partlar devrinden sonra (M.Ö. 247-M.S. 225), adeta bir Rönesans devri olmuştur.
- Mısırın aksine, Pers dinine göre mezarın ve mabetlerin çok önem taşımaması dini mimarinin pek fazla gelişmemesine neden olmuştur. Daha ziyade gelişme sivil mimaride ve özellikle saray yapılarında olmuştur. Ayrıca cenkçi bir millet olmaları, askeri mimari alanında gelişmelerini ve önemli eserler vermelerini sağlamıştır. Bugun izlerini görebildiğimiz en değerli eserler Sus ve Persepolis’de kalanlardır.
- Genellikle İranlıların yapılarının duvarlarında ker***, tuğla ve süslerinde seramikle, çatılarında ahşap gibi az dayanıklı malzemeler kullanmaları, mimari eserlerin pek çok izlerini silmiş ve günümüze ancak taş sütunlar ve pilonlar intikal edebilmiştir.
- Sivil mimarinin ev örnekleri incelendiğinde, başlangıçta bunların Mezopotamyadaki gibi düz damlı oldukları ve avlu sisteminde bir plan özelliği taşıdıkları görülmektedir.daha sonraları ve özellikle Sasaniler devrinde yapıların kubbeli salonları ve büyük kemerli kapıları olduğu bilinmektedir. Hemen her devirde değişmeyen ortak özellik ise evlerin bahçelerine ve havuzlarına verilen önemdir.
- Evler tek veya iki katlı olur ve genellikle bodrum veya zemin katlarda havuzlu,çeşmeli serin yaz odaları (serdap) bulunurdu.
- Seralar genellikle tabii vaya yapma teraslar üzerinde, kademeli bir yerleşme düzeni göstermektedir. Bunlar geniş merdivenlerle çıkılan, yüksek sütunlu, çatılı, anıtsal girişleri (propile) ve yüze yakın sütunun süslediği üstü kapalı, geniş, büyük salonları (hipostil), garnizon ve hazine kısınları ve yer yer iç avluları ile muazzam bir mimari kompleks karakterinde idiler.
Bahçe Sanatının Genel Karakteri:
- İranda bahçe sanatının izleri çok eski devirlere kadar gider. Avcılıkla geçinen insanların yavaş yavaş dağlardan aşağılara, yüksek İran platosunun vadilerine inmeleri ve zirai faaliyetlerinde bulunmaları, M.Ö. 4000 yıllarına kadar uzanır. Ancak arazi üzerindeki bu yerleşme ve işlemeden sonradır ki, sanata ait çalışmalar ve eserler kendini gösterir. Bu eski devirlere ait yaşayış ve inanışların izlerini toprak vazoların süslerinde bulmak mümkündür.
- Bahçelerin bazılarında kainatı dörde bölen bir sanat anlayışı vardır. Dört parçalı planın her kısmının ortasında birer havuz bulunmaktadır. Bu şekilde ve özellikle birbirinden farklı uzunluktaki iki aksın kesişmesi ile meydana gelen bahçe planları, daha sonraki devirlerde de azalmamış ve su, bütün İran bahçelerinin ortak özelliği olmuştur.
- İran uygarlığında bahçelerin son derece önemli birer yaşama mekanı olmasında ve özellikle suyun hepsinde vazgeçilmez bir eleman olarak tertibe girmesinde, memleketin iklim ve toprak şartlarının büyük rolü olmuştur. Yüksek dağlık bölgelerinin dışında genellikle kurak ve sıcak olan İranda bahçe, serin, gölgeli bir vaha gibi insanları cezbetmiştir. Dinsel eğilimlerin ve inanışlarında tabiat ve onun küçük bir örneği olan bahçenin şekillenip yaşanmasında rolü muhakkakki çok büyük olmuştur.
- Su tedarikinde iklimin ortaya koyduğu güçlükler, İranlıları suya uzak mesafelerden yer altı kanalları ile yüksek karlı dağlardan getirmeğe zorlamıştır. Bu sebeple, su iskan yakınlarına gelince açık kanallar halinde ve geniş çapta gösterilere imkan sağlayacak şekilde ustaca kullanılmıştır.
- Bütün İran hükümdarları, saraylarını güzel bahçelerle süslemişlerdir. Hemen hepsinde tertibin formal oluşu ve birbirini dik kesen iki akın bulunuşu, ilk çağ İran bahçesinin karakteristik özelliğini ortaya koyan hususlar olarak dikkati çeker.
- İran bahçe sanatının ilk çağdaki esas gelişmesi, İranlıların özellikle Asur ve Babil ile olan ilişkilerinden sonra görülür. Harplerde gerçekleşen bu yaklaşma, iran uygarlığının bir çok sanat kollarında olduğu gibi, bahçe sanatında da kendisini gösterir.
- İranlılar özellikle Asur ve Babillilerin parklarına ve av için ayrılmış bulunan tabiat parkları veya rezervlerine hayran olmuş ve kendi memleketlerinde de bunların benzerlerini tesis etmişlerdir. Zamanla İranda çok formal tarzda ağaçlamalar yapmak ve önemli kabristanların etrafını gölge verici koruluklarla çevrelemek moda haline gelmiştir. Nitekim ağaçlar İranın sosyal hayatında o kadar önemli varlıklar olarak mütalaa edilmişlerdir ki, gençlere bir yandan zırhla boğuşma, dövüşme metotları öğretilirken, diğer taraftan ağaç yetiştirme usulleri hakkında etraflı bilgilerde verilmiştir.