Yunan bahçe sanati

-MiHR-

Özel Üye
Özel Üye




  • Yunanlılar her şeyi insan ölçüsünde düşünmekle beraber sanat faaliyetleri gene de diğer birçok milletlerde olduğu gibi dini olmuştur. Muhteşem saraylar inşa etmemişlerdir, evleride çok sadedir. Yunan mimarisinin bütün amacı, mabedi yaratmaya yönelmiştir.
  • Yunan şehirlerinin gelişmesi ve planlanmasında mabetler esas alınmıştır. Şehrin ‘citadel’ yani en yüksek noktasında mabet bulunur, diğer bütün binalar bu esas binanın hükmettiği bir tertip içinde ve onunla alakalı bir şekilde yerleştirildi. Şehir duvarları genellikle arazinin tesviye eğrilerine takip ederdi.
  • İlk şehir planlamasında yolların dar ve evlerin merdivenleriyle sıkışmış konforsuz bir özelliklete olduğu görülür. Ancak yunan kolonilerinde şehir, birbirini kesen geniş yolları, meydanları ile üstün bir şehircilik anlayışı gösterir.


  • Mabet etrafında gelişen yunan şehirlerindeki binaların yerleşimi manalı bir düzensizlik içindedir. Binaların böylece kendi planlarının simetrik durumuyla tezat teşkil edecek şekilde yerleştirilmesi sonucu ptoresk ve çok güzel perspektifler ortaya koyması yunan sanatının büyüklük ve kudretini gösteren en tipik özelliktir.
  • Ahşap, pişmiş tuğla ve özellikle taş( kalker, mermer) mimarinin ana materyali olmuştur. Net çizgiler içinde ahenkli bir hareket ve geometrik bir sadelik kendisini kuvvetle hissettirir. Mistik ve sembolik olmanın tamamen dışında, yunan mimarisi aydınlık ve insancıl olmuştur.
  • Yunan bahçe sanatının şekillenmesinde şehir strüktürü ile birlikte, halkın dini inanışları sosyal yaşayışları ve ekonomik faktörler büyük rol oynamıştır.
  • Yunan bahçesindeki asıl gelişme büyük İskender ve ondan sonra gelen hükümdarlar zamanına rastlar. Ayrıca harpler dolayısıyla Asur, İran, Mısır kültürüyle temasa gelen yunanlıların bahçe sanatlarının da bu uygarlıklardan etkilendiği muhakkaktır.


Yunan Bahçesinin Özellikleri


  • Yunan bahçesi hakkında bilgilerimiz oldukça azdır. Diğer ilk çağ uygarlıklarında olduğu gibi, Yunan medeniyetinde de bahçe sanatı dini etkilerle şekillenmiştir. Halk anıtlarının ve toplantı yerlerinin çevrelerini ağaçlamak, güzel bir adet halini aldı. Meşe, çınar, titrek kavak, porsuk ve mersin bitkileri zamanla bu toplantı sahalarını parklara dönüştürdü.
  • Büyük felsefe üstatlarına özel bahçeler tesis etmek gelenek haline geldi bütün bunlar, yunan bahçesinde dini ve sosyal etkileri göstermek bakımından çok önemli olan hususlardır.
  • Yunan bahçe sanatında ev bahçeleri, özellikle Doğu ile olan temaslarından sonra önem kazanmaya başlar. Dışa kapalı, yüksek duvarlar içinde sütunlarla çevrelenmiş bir avlu sistemi (Atrium) sonraları Roma Peristil’inin doğuşunu sonuçlandırır.
  • Homer’in Odyssey’in de tasvir ettiği Alcinous’un bahçesi, Yunan fikrinde gelişen bahçe anlayışının esaslarını taşımak bakımından önemlidir. Bu bahçe üç kısımdan ibarettir. Birisi armut, elma, incir, zeytin ve nar ağaçlarından ibaret olan meyvelik, ikincisi bağ kısmı ve üçüncüsü ise budanmış bitkilerle çevrili olan çiçek yastıklarıdır. Bahçenin iki havuzu vardır. Birisinin suyu bahçenin etrafını dolaşacak şekilde planlanmıştır, diğerinde ise su avlunun taş oluklarının altından akıp sarayın yan tarafından dışarı çıkmakta ve halkın istifadesine sunulmaktadır.
  • Yunanistanda kırlarda zambak, nergis, menekşe, sıklamen, sümbül, yalancı karanfil, gladiyol, çiğdem ve gül bulunmaktaydı. Saksı ve kap içinde yapılan bahçeciliği Yunanlılara borçlu olduğumuz söylenir. Yunanlı kadınlar çabuk yetişen bitki tohumlarını saksı ve çömleklerin içine eker ve bunları Adonis bayramına hazırlardı. Çabuk yetişip büyüdükten sonra ölmeleri Afrodit’in sevgilisi Adonis’in zamansız ölümünü sembolize ederdi.


  • Yunan sanatında gerek bezeme dalında, gerek heykel ve mimaride bitkilere geniş ölçüde yer verilmiştir. Acanthus (yabani enginar) bitkisinin yapraklarıyla bezeli korint sütun başlıkları, bronz vazolardaki yabani çiçek motifleri, mimari detaylardaki bitki motifli çeşitli rölyefler bu meydandadır.




ROMA BAHÇE SANATI


  • Roma mimarisi kendisine has özelliğe Cumhuriyet döneminde (M.Ö. 504-30) ulaşmıştır. Yunan mimarisinin esası mabede yönelmiştir. Romalılarınki ise feralı, zengin ve konforlu bir Akdeniz şehrinin bütün ihtiyaçlarını sağlar nitelikte idi.


  • Nitekim sadece Roma’da değil, geniş imparatorluğun bütün şehirlerinde halk için hamamlar, tiyatrolar, stadyumlar, gimnazyumlar, hipodromlar yapılmış, imparatorluğun şerefini ebedileştirmek için zafer takları, mermerden hatıra sütunları dikilmiş, suları uzak yerlerden şehirlere indiren bentler inşa edilmiştir.
  • Romalılar yaradılış itibariyle disipline bağlı insanlardı. Bu ise siyasi sosyal ve ticari hayatlarında kısa zamanda son derece gelişmelerini sonuçlandırdı. Tamamen yeni malzeme ve inşaat tekniği ile yapılmış yapıların ortaya çıkmasına sebep oldu. Yunan Agorası (şehir halkının müşterek yaşama sahası) çok daha büyük bir kompleks olarak Forum’a dönüştü. Şehir hayatının ilk zamanlarında bir toplanma sahası, çarşı, sosyal ve politik buluşma yeri olan bu meydanların çevresi zamanla önemli binalarla sarıldı.özellikle imparatorluk devrinde zafr takları, zafer sütunları, saray, senato binaları, sütunlu dükkanlar ilavesiyle, yüzlerce dekar sahayı kaplayan muazzam bir tesis haline geldi ve böylece mimari tarihinde ilk defa olarak aksa dayanan bir planlamanın kolosal (dev cüsseli) ölçüye sahip örneği ortaya çıkmış oldu.
  • Yunanlılardan farklı olan tarafı, Roma sivil mimarisinin halkın sanat eserlerine karşı olan genel sempatisinden doğmamış olmasıdır. Yapı sanatı Roma’da, aristokratik ve geniş çapta devletçi ve resmi özellikte olmuştur.


  • Malzeme ve madde tesirlerinde parlak görünmeyi tercih etmişlerdir. Parlak ve renkli mermer ve mozaik oyunları yaldızlı bronz detaylar bunlardan bazılarıdır. Dekoratif olma Roma mimarisinin çok belirgin bir diğer karakteridir. Mimari plastik (kabartma dekorasyon)ve fresko (duvar resimleri) tipik mimari süslerdir. Özellikle eritilmiş balmumuna boyaları karıştırarak sıva tatbik yoluyla duvarlara resim yapmak (fresko), bütün roma evlerinin ortak özelliğidir.


Roma’da Bahçe Sanatının Gelişmesi


  • Üç kıta üzerinde yayılmış olan Büyük Roma İmparatorluğunun bahçe sanatına katkısı, daha ziyade büyük sosyal yeşillikler ve villa bahçeleri olmuştur. Bu sanat dalında Yunan etkileri açık olarak görülür.
  • Roma’da bahçe sanatı, diğer sanat kollarına paralel olarak gelişmiştir. Bunda muhakkak ki kolonilerin sağladığı gelirin büyük hissesi vardır. Zira ancak bu gelişim devresinden sonradırki, geniş ziraat arazisi şehircilik gayelerine hizmet etmek üzere ayrılmış ve şehirler büyüyüp yayılmışlardır. Süratli imar faaliyetleriyle beraber, memleketin büyükleri geniş araziler satın alarak villalar, saraylar inşasına başlamışlardır. Nitekim büyük bir lüks ve refahın ilk belirtileri de bu villalar olmuştur.
  • Park ve bahçeler genellikle yedi tepenin üstünde ve Tiber nehri boyunca tesis edilmişlerdi. İç bahçeleri ihtiva eden ve domus denilen zengin ikametgahlarının yanı sıra, çok katlı ve birden fazla ailenin barındığı apartmanlardan müteşekkil yapı adaları olan insualeler yeşilliğe ancak balkonlarında, pencere içlerinde, saksılarda yer veriyorlardı.


  • Bazı yazarlara göre Roma hükümdarları bahçelerini kendi elleriyle düzenler, bitkiler dikerlerdi. Bu bahçeler o kadar bakımlı idiler ve halkın eğlencesi için o kadar önemsenirlerdi ki, genellikle halka açık bulundurulurlardı. Nitekim imparator Agustus Ceasar kendi bahçesini halka vasiyet etmiştir.


  • Zengin Romalı ailelerin çoğu ise yaz aylarında Roma’yı terk eder ve bir bağ yamacında, deniz ve göl kıyısında yerleşmiş kır malikanelerinin mahremiyetiyle, temiz ve serin havasının tadını çıkartırlardı.
  • Roma’nın imparator saraylarından en muhteşemi, Neron’un Altın Ev’i idi. M.S. 64 yılında şehrin büyük kısmını yaktıktan sonra inşa ettirilmiştir. İki Yunan mimarı tarafından planlanan saray, hemen hemen 1.5 km2 alan kaplamakta ve 1 km boyunda portikoya sahip bulunmakta idi. Saray kıymatli freskolar ve binlerce Yunan heykeli ile süslenmişti. Neron’un 40 m boyundaki kolosal heykeli girişe çok dramatik bir görünüm kazandırıyordu. Saraya bağları, bahçeleri, ormanları, çağlayan ve gölleri kapsayan eğlence alanları tesis etmek için yüzlerce çiftçi aile evlerinden ve arazilerinden atılmışlardı. Şenlilerin yapıldığı önemli günlerde, tutuklanmış olan Hıristiyanlar bahçede canlı meşaleler olarak yakılıyordu.
  • Roma’da ‘Villa Devri’ olarak adlandırabileceğimiz bu periyoddaki en ünlü villalardan biriside muhakkakki Hadrian’ın Tivoli eteklerindeki villasıdır. İmparatorun aynı zamandamalikanesi olan bu villa, hemen hemen 10 km2 yi aşan bir saha içinde yayılmış bir seri bina ve bahçelerden müteşekkil, bir sayfiye evinden ziyade küçük bir şehir karakterinde idi. Çeşitli gayelere hizmet eden binalar; kütüphaneler, banyolar, tiyatrolar, hipedrom, pavyonlar, teraslar, kolonatlar ağaçlıklar arasına serpiştirilmiş ve birbirlerinden bahçelerle ayrılmışlardı.
  • Hadrian villası kadar olmamakla beraber, büyük ve güzel örneklerden birisi de Tusci ile Lavrentium villalarıdır. Bu villalardan Tusci, Apeninlerin eteklerindeki tepelerin arasına inşa edilmiş yazlık bir villa idi. Terasları birbirine bağlayan rampaları (Romalılar hiçbir zaman tepelik yerlerdeki villa bahçelerinde basamak tesisi kullanmamışlardır.) ve bunları çevreleyen muntazam budanmış bakımlı çitleri, ulu çınar ağaçlarıyla çevrelenmiş yeşil sahaları, hipotrom ve su tesisleriyle bu villa Pliny’nin ince zevkine göre tesis edilmişti.
  • Bir sahil evi olarak inşa edilmiş olan ve gene Pliny’e ait olan Lavrentium villası ise bilhassa Cryptoporticus denilen üstü sütunlu yolu, Xystus denilen ve menekşelerle mis gibi kokan terası, asmalarla örtülü çardağı ile çok ünlü bir ikametgah idi.
  • Tabiat Tarihi adlı eserden belli başlı parklara en fazla çınar, yalancı çınar yapraklı Akçaağaç dikildiğini ve servilerinde budanarak, şekil verilerek çok kullanıldığını öğreniyoruz. Ayrıca herdem yeşil bitkilerden defne ve mersin bitkileri özellikle yapraklarından taç yapılabilmesi dolayısıyla, en gözde bahçe türleri olarak kabul ediliyordu. Pliny kitabında ayni zamanda şimşir, kayasarmaşığı, eğrelti otu ve 12 çeşit gülden bahsetmektedir. Bunların yanı sıra menekşe, iris, sümbül, anemon, gelincik, nergis, verbana, çiğdem gibi çiçekler ile zeytin ağacıda bahçenin en esaslı elemanları idiler. Roma bahçesinde çiçekler daha ziyade bahar aylarında bahçeleri süslerdi. Yazın oldukça sıcak oluşu, bahçede yeşil renkli bitkilerin renk ve tekstürlerini kullanmak zorunluluğunu ortaya koyuyordu.
  • Roma’nın kalabalıklaşması sonucu şehrin pereferisinde gelişen villa saltanatı, yavaş yavaş diğer şehirlere ve daha ziyade Akdeniz kıyılarına doğru da yayılmağa başladı. Pompei ve Herculeneum şehirleri birer sayfiye mahalli olarak geliştiler. Pompei daha ziyade halkın sıcak banyo tedavisi için geldiği bir sıcak su kaynak yeri; Heculeneum ise daha küçük bir sayfiye şehri idi.


Pompei Behçelerinin Özellikleri:


  • Pompei şehri, ızgara sisteminde birbirini dik kesen yollarla bunlara sağır duvarlar veren, Yunan peristili ve Roma atriumu etrafında sıralanmış odalardan meydana gelmiş binaların çoğunluğu teşkil ettiği bir yerleşme motifi gösterir. Bahçe mekanı bir takım avlu komplekslerinden müteşekkildir. Porticus (giriş) dan içeriye gelindiğinde Atrium denilen bir avluya geçilir. Esas itibariyle bu mekan avludan ziyade bir oda olarak da kabul edilebilir. Tepesinde genellikle kare şeklinde büyük bir açıklığı olan atrium misafirlere ve ev sahiplerine hoş geldin diyen cazip ve davetkar bir tarzda dekore edilirdi. Tavan açıklığında zarif hayvan filerinin süslediği bir oluk sisteminden su, avlunun ortasında bulunan çok az derinlikteki havuza akardı. Misafirler genellikle atriuma kabul edilirdi.
  • Atrium’un bir cepesi sütunlu bir açıklıkla ikinci bir avluya, peristil’e bağlanırdı. Bu avlunun üzeri tamamen açık olup çatılı bir kolonatlı bir koridor ile fırdolayı çevrelenmişti. Evin birçok odaları bu avluya açılırdı. Ailenin geleneksel yaşama sahası olan bu avlunun ortasında bahçe sahası bulunurdu. Tamamen süs bahçesi tarzında tanzim edildiğinde bu avlu Viridarium adını alırdı. Çok sayıda küçük mermer su çanakları, mermer kaideler üzerinde simetrik bir düzen içerisinde yerleştirilirdi. Bunlardan başka su, ayrıca yer seviyesinden aşağıda 1-1.5 m derinlikte, ince uzun dikdörtgen veya karelerle bölünmüş kanal şeklindeki havuzlarda kullanılırdı. Peristil boyunca yerleşmiş olan bu uzun havuzlarda çok defa balıkta yetiştirilirdi. Bahçe içinde, mermer veya zarif demir işçiliği eseri olan kameriyeler yer alırdı. Toprak veya mermer vazolarda ritmik bir tertipte bahçeyi süslerdi. Sarmaşıklarla sarılmış olan kameriyeler yemek yemek veya dinlenmek için kullanılırdı.bazen özel olarak tanzim edilmiş yemek odaları da peristil avluya açık olurdu.
  • Böylece bütün odaların kapısı yeşil bir avluya açılırdı.bronz ve mermer heykeller bahçelerin en gözde bezeme elemanları sayılırdı. Form verilmiş bitkiler ve özellikle herdem yeşil çitler bahçenin formal tertibini güçlendiren elemanlardı. Opus Topiorum, yani bitkilerle budanarak şekil ve özellikle humanistik form verme sanatı, Romalıların buldukları ve çok kullandıkları bir teknik olarak bahçe sanatında uzun asırlar bir çok uygarlıklarca da benimsenmiştir.


  • Genellikle halkın çoğunluğunun bahçeleri atrium ve peristil kısımlarından ibaret olurdu. Bunun yanı sıra bazı zenginlerin buna ilaveten evin girişinde sütunlu, üzeri örtülü bir porticus’ları ve peristil avludan sonrada etrafı yüksek duvarlarla çevrili başka bahçe kısımları bulunurdu. Genellikle meyveliklerin ve sebzeliklerin yer aldığı bu kısımlarda bazen balık havuzları da bulunurdu.
  • Pompei’de yapılan kazılar bu peristil avluların ne kadar cazip şekilde düzenlendiklerini ve mahrem birtakım dış yaşama mekanları olduklarını göstermektedir. Bahçede değişik form ve tekstürdeki çiçek yastıkları kaya sarmaşığı veya şimşir ile çevrili olur ve içine gül, sümbül, menekşe ve diğer çeşitli çiçekler dikilirdi. Lavlar arasında kalan artıklardan, bahçede yer alan küçük ağaçların armut, incir, nar ve zeytin olduğu anlaşılmaktadır. Düğer taraftan çok ustaca yapılmış olan su istemleri, bir çok havuzu, fıskiyeyi ve su çanaklarını besler ve zarif oyunlar yapardı.
  • Pompei’de evlerin iç duvarlarını mitolojiye ait ideal manzaralar veya dini konulara ait resimlerle süslemek çok yaygın bir adet idi. Evler genellikle ölçü bakımından küçüktü. Bu sebeple sanatkarlar, bahçe manzaralarını ve mimari detayları kapsayan, perspektif duvar resimleri ile odalara daha geniş bir görünüm sağlamış olurlardı. Pompeide buna benzer birçok fresk, lavlar altından hemen hiç bozulmadan çıkarılmıştır. Bu duvar resimleri bize bahçelerde en çok kullanılan ve sevilen bitkiler ve beslenen kuşlar hakkında oldukça etraflı bilgi vermektedir.diğer taraftan birçok orta halli veya fakir Popeili ise, bahçesiz evlerin duvarlarını, ressamlara yaptırdıkları muhayyel bahçe resimleri ile süslerdi.
  • Zevklerine aşırı şekilde düşkün olan Romalılar, bütün lüks kaprislerinin yanı sıra, yemeğe olan büyük iştahlarına hizmet etmek üzere de bahçelerinde bir takım ilgi çekici tertipler düşünmüşlerdir. Nitekim gene Pliny kitabında, onsekiz kişinin yemek yiyebileceği ve duvarları deniz kabukları ile kaplı bulunan bir grotto’nun çok asırlık bir çınar ağacının gövdesindeki oyuk içinde yapılmış olduğunu yazmaktadır.


  • Diğer Asya uygarlıklarından farklı ve üstün olarak ilk defa Roma’da güzellik ve faydayı bir arada çözümleyen bir bahçe düzenlemesinin başladığını görmekteyiz. Nitekim faydalı otlarla meyve ağaçları genel bahçe planlarında önemlerini kaybetmiş ve bunlara ayrı bir bahçe mekanında yer verilmiştir.
  • Diğer taraftan süs bitkilerinden çok zengin bir liste meydana getirecek tür çeşitlerinin kullanıldığını gösteren kayıtlar vardır. Öis(süsen), Lilium(zambak), Papaver(gelincik), Chyrsantheumum (kasımpatı) cinslerinin çeşitli türleriyle, Thymus(kekik), Jasminum(yasemin), Lavandula(lavanta), Dianthus(karanfil), Cyclamen(siklamen), Anemone (rüzgar çiçeği), Artemisia(pelin), Crocus( safran), çiçeklerine bahçede çok geniş yer verilmiş olduğunu öğreniyoruz. Çalı ve ağaç formundaki bitkilerden herdem yeşil olarak özellikle Arbutus unedo (koca yemiş), Cupresus sempervirens (servi), Laurus nobilis (defne), Punica granatum (nar), Myrtus communis(mersin), Nerium oleander(zakkum), Hedera helix (kaya sarmaşığı), Buxus sempervirens(şimşir), Phoenix dactylifera ve yaprağını dökenlerden: Amygdalus (badem), Prunus cerasus(kiraz), Prunus persica (kayısı), çeşitleri en fazla kullandıkları türler olmuştur. Bu listelerin incelenmesinden, Akdeniz maki bitki örtüsüne dahil olan bir çok türün, bahçe sanatında esas materyal olmuş olduğu anlaşılmaktadır.

 
Back
Yukarı